Loftslagsbreytingar af vldum manna ea nttru, ea kannski hvort tveggja?

Inngangur

Sastliin 25 r ea svo hefur hkkun hitastigs jrinni veri miki dagskr. Aljlegar rstefnur hafa veri haldnar og nlega var haldin mikil rstefna Pars. ar komutugsundir manna saman og rdduhrif koltvsrings hitastig jarar. hrif nttrunnar langtma hitabreytingar fengu enga athygli.

Umrur um losun koltvsrings (koltvildis, kolsru CO2) af mannavldum hafa vaki huga margra a kynna sr stur veurfarsbreytinga nt og fort. Miklar breytingar veurfari hafa ori a v er virist af sjlfu sr s liti hundru ea sundir ra aftur tmann. Auvita gerist slkt ekki af sjlfu sr, eitthva hltur a koma ferlinu af sta. Getur veri a etta eitthva s einnig a hafa hrif veri essari ld? Hva er etta eitthva? Getum vi bist vi a a muni haga sr sama htt og a hefur gert oft ur, .e. komi, staldra vi og horfi san braut? Um a fjallar essi grein.

ur en vi fjllum um etta dularfulla eitthva er rtt a skoa nnar hva hefur veri seyi undanfarin rsund og jafnvel enn dag.

Hitafar fr sustu sld fyrir um 11.000 rum

Mynd 1 snir niurstur mlinga skjrnum fengnum r rmlega 3000 metra djpri holu sem boru var Grnlandsjkul. Me rannsknum magni samsttna srefnis (oxygen isotopes) hefur veri hgt a tla hitastig yfirbori jkulsins sundir ra aftur tma. essi ferill nr yfir 11.000 r, .e. aftur til loka saldar egar ykk shella akti stran hluta jarar.

Ferillinn nr af mlitknilegum stum aeins til rsins 1854, en hefur veri mjg lauslega framlengdur til dagsins dag me strikuu lnunni lengst til hgri.

Svin sem merkt eru me grnu eru srlega hugaver. Lengst til hgri eru hlindin sem glatt hafa okkur undanfarna ratugi og kallast Modern Warm Period. Fyrir um 1000 rum var anna hlskei sem st nokkra ratugi og kallastMedieval Warm Period. var jafnvel hlrra en dag, a minnsta kosti jafn hltt. Fyrir 2000 rum, mean Roman Warm Period st, var svo enn hlrra og mun hlrra var fyrir rmum 3000 rum tmabili sem kalla er Minoan Warm Period. Hva veldur essum ratugalngu hlskeium sem hafa komi reglulega me um 1000 ra millibili? Vi getum skyggnst lengra aftur tma og sjum a fyrir 7000 og 8000 rum var lang hlast fr v er sld lauk. Holocene Climate Optimum kallast s tmi.

Vissulega er essi ferill aeins fr Grnlandi og snir breytingar ar. a m teljast lklegt a hann endurspegli strum drttum breytingar hitafari jarar fr v er sld lauk.

gisp220temperature-B

Mynd 1: Niurstur mlinga skjrnum fengnum r rmlega 3000 metra djpri holu sem boru var Grnlandsjkul. Skammvinn hlskei eru snd me grnu.

Stkka m myndir me v a smella r.

GISP2

Mynd 1a:Anna sjnarhorn niursturnar fr Grnlandsjkli

leitnar spurningar vakna egar horft er essa mynd. Hindin fyrir 1000, 2000, 3000, o.fl. rum voru rugglega ekki af mannavldum. etta voru heitari tmabil en vi upplifum n. Hvernig getum vi veri viss um a hlindin n stafi a mestu leyti af hegun okkar? Getur ekki veri a nverandi gri veurfari undanfari stafi af smu orskum og oft ur? Er ekki full sta til a velta fyrir sr hvaa nttrulegu stur hafi valdi essum hitasveiflum undanfrnum rsundum og hvort a nttran s ekki enn a verki?

Minni okkar er stutt, og sjlf skynjum vi ekki nema nokkra ratugi til baka. Ef til vill er a ess vegna sem menn hafa einblnt grurhsahrif vegna aukningar koltvsrings andrmsloftinu. essi kenning hefur veri mjg vinsl, a vinsl a ekki hefur veri hlusta ngilega vel gagnrni sem komi hefur fram fr virtum vsindamnnum loftslagsfrum, stjarnelisfri o.fl. sem telja a nttran eigi stran tt breytingum, n sem ldum ur.

Breytingar san sland var numi

Breytingar veurfari sustu ldum eru vel ekktar. Sj mynd 2. landnmsld var jafnvel hlrra jrinni en dag, sland var vii vaxi milli fjalls og fjru og vnviur x jafnvel Englandi. voru hinir miklu landafundir norrnna manna, sem ekki vluu fyrir sr a sigla opnum btum landa og heimslfa milli. Leifur heppni Eirksson fann Vnland ar sem vnviur x. Eirkur raui stofnai bygg Grnlandi ri 985 er hann sigldi me 25 skip slendinga anga. Fundist hafa merki um rktun korns ar og lger essara norrnu manna.

Eftir um 1200 fr heimurinn a klna. gekk gar langt tmabil sem menn hafa nefnt Litlu sldina. Mikil harindi uru slandi, bygg norrnna manna Grnlandi lei undir lok og kuldinn var a mikill Englandi a Thames lagi sum rin vetrum. hrifa litlu saldarinnar gtti um allan heim nstu aldirnar.

hitafar-jardar-2000-ar_876926

Mynd 2: Hnattrnar hitabreytingar sastliin 2000 r.

Gamla mlverki mynd 3 eftir Abraham Hondius og er fr 1677. Horft er niur eftir nni tt a gmlu Lundnarbrnni. Lengst til hgri handan brarinnar er Southwark Cathedral, og ar til vinstri sst turn St. Olaves Church.

Taki eftir sjkunum, sem virast um hlfur annar metri ykkt. Hvernig stendur essum skpum? Eitt kaldasta tmabil Litlu saldarinnar svoklluu st yfir mean virkni slar var lgmaki sem kallast Maunder minimum. a st yfir um a bil fr 1645 til 1715. sust hvorki slblettir n norurljs og fimbulkuldi rkt va. Mlverki er fr essu kuldaskeii.

thames-5-b_527654


Mynd 3: Mean litlu sldinni st var in Thames vi London oft si lg.

Mlverki er eftir Abraham Hondius (1630-1695). Museum of London. Fleiri myndir af Frost Fairs Thames eru til.
Horft er niur eftir nni tt a gmlu Lundnarbrnni. Lengst til hgri handan brarinnar er Southwark Cathedral, og ar til vinstri sst turn St. Olaves Church.

Hvernig var standi slandi um etta leyti? r Jakobsson segir etta erindi snu Um hafs fyrir Suurlandi fr landnmi til essa dags sem finna m vef Veurstofunnar:

1695. vanalega miklir hafsar. s rak um veturinn upp a Norurlandi og l hann fram um ing, noranveur rku sinn austur fyrir og svo suur, var hann kominn fyrir orlkshfn fyrir sumarml og sunnudaginn fyrstan sumri (14. aprl) rak hann fyrir Reykjanes og Gar og inn fiskileitir Seltirninga og a lokum a Hvalseyjum og Htars, fr hann inn hverja vk. Hafi s ei komi fyrir Suurnes innan 80 ra, tti v mrgum nstrlegt og undrum gegna um komu hans. mtti ganga sum af Akranesi Hlmakaupsta (Reykjavk) og var sinn Faxafla fram um vertarlok rmlega, braut hann skip undan 6 mnnum fyrir Gari, en eir gengu allir til lands.

Um 1900 fer heimurinn a hlna njan leik og hefur s run haldist til dagsins dag, me rykkjum . Vi vitum hvernig standi var hr landi seint 19. ld egar vesturferir slendinga stu sem hst, og flk fli harindi og ftkt sem af v leiddi. Vi hfum heyrt af frostavetrinum mikla 1918, san komu veruleg hlindi fram a strsrum, nokkur klnun fram til um 1975 er fer a hlna aftur. Auk essara breytinga eru sm sveiflur fr ri til rs, sem eru breytilegar fr einu landi til annars, eins og vi knnumst vi. Hr norurslum, ar sem mealhiti rsins er ekki nema nokkrar grur yfir frostmarki erum vi miklu nmari fyrir smvgilegum hitafarsbreytingum en sunnar lfunni ar sem rsmealhitinn er mun hrri.

Hvenr lauk Litlu sldinni? Um a m deila, sumir mia vi ei 1900 og enn arir vilja meina a frostaveturinn 1918 hafi veri dauakippir essa langa kuldaskeis.

Hlnun sastliin 150 r fr Litlu sldinni

Samkvmt mlingum er tali a hitastig jarar hafi hkka um v sem nst 0,8C san um 1850. Hvers vegna 1850? J a er vegna ess a smilega reianlegar eldri mlingar lofthita eru ekki til. var Litlu sldinni ekki loki. Verulegur hluti essa tmabils, um a bil hlf ld, tilheyrir Litlu sldinni. Skekkir a ekki aeins myndina?

Menn hafa af v miklar hyggjur a mealhiti jarar hafi hkka um v sem nst 0,8 grur 150 rum. Hver vill fullyra a um 1850, sustu ratugum Litlu saldar, hafi veurfar veri rtt og ll hkkun hita san s rng og httuleg? a merkilega er a etta er kjarninn umrunni um loftslagsmlin.

Reyndar er mjg oft tala um a essi hkkun lofthita um 0,8C s "fr upphafi inbyltingar". Inbyltingin hfst um 1750, en voru enn eftir 150 r af Litlu sldinni. Hvers vegna skpunum er veri a mia vi etta kalda tmabil egar hungur og sjkdmar fru illa me flk?

Vi sjum greinilega hitaferlinum fr Bresku Veurstofunni (mynd 4) a Litlu sldinni lkur ekki fyrr en um 1920, verur mjg hr hlnun fram a 1945, san kyrrstaa til um 1975 er hitinn fer a rsa hratt til rsins 2000, og a lokum kyrrstaa til dagsins dag.

Eftirtektarvert er a tmabilinu 1920 til 1945 er lka hr og lka mikil hkkun hitastigi og tmabilinu 1975 til 2000. Hvort tveggja 25 ra tmabil. a er umhugsunarvert a losun manna koltvsringi var tiltlulega ltil fyrr en eftir mija sustu ld er losunin fr hratt vaxandi. a flkir auvita mli dlti. Var a kannski nttran sem var a verki fyrra tmabilinu og mannflki hinu sara? Ea nttran einhvern hitabreytingunum yfir allt tmabili?

Vi tkum eftir v a mealhitinn yfir allt tmabili er nokkurn vegin s sami og mldist kyrrstunni 1945-1975. Vri ekki elilegra a mia hkkun lofthitans vi a tmabil frekar en Litlu sldina eins og gert er? vri hkkunin sem vi vrum me hyggjur af um 0,5 grur sta 0,8 gra.

hadcrut4_annual_global

Mynd 4: Myndin er fr Bresku veurstofunni Met Office. Hn snir frvik mealhita tmabilsins 1850 til 2014. essum tma hefur styrkur koltvsrings aukist fr 0,03% 0,04%.

HadCRUT3 GlobalMonthlyTempSince1850 NH-SH-NormalPeriod (1)


Mynd 4a: nnur mynd fr Bresku veurstofunni Met Office. Str hluti ferilsins tilheyrir Litlu sldinni, en nr ekki aftur til upphafs inbyltingar um 1750

Kyrrstaa hlnunar fr aldamtum

Nttran hefurveri a stra okkur fr aldamtum, v eitthva veldur v a mealhiti jarar hefur meira og minna stai sta fr aldamtum eins og sst mynd 5, rtt fyrir svaxandi losun manna koltvsringi CO2.

Hitamlingar lofthjpnum fara aalatrium fram tvennan htt: Me hefbundnum hitamlum veurstvum va um heim og fr gervihnttum. Mlingar fr gervihnttum hafa a fram yfir kvikasilfursmlana a gervihnettirnir mla yfir allan hnttinn, bygg bl, hafi, eyimerkur, fjll og firnindi. Svokllu ttblishrif trufla ekki r mlingar, en vi vitum flest hve miklu heitara er innan borgarmarkanna en utan eirra. essar mlingar fr gervihnttum n aeins aftur til rsins 1979. eim m greina hrif fr strum eldgosum og fyrirbrum Kyrrahafinu sem kllu eru El Nio og La Nia. Um essar mundir er flugt El Nio gangi sem veldur nokkurra mnaa hkkun hitastigs og veurbreytingum va um heim.

UAH_LT_1979_thru_November_2016_v6

Mynd 5: Hitamlingar fr gervihnttum sna kyrrstu hlnun fr sustu aldamtum
(Myndin uppfr desember 2016)

stur loftslagsbreytinga og hva er etta eitthva sem minnst var innganginum?

Ljst er a mislegt anna getur haft hrif loftslagsbreytingar en koltvsringur. Margir ekkja snjallar kenningar hins virta vsindamanns Pls Bergrssonar um samspil breytilegs endurskins fr hafs sem orsakavald hinnar velekktu 60 ra sveiflu hitafari. Hann hlt nlega hugavert erindi Aventuingi flags veurfringa. Sj erindihr. Margir beina sjnum a slinni, okkar eina hitagjafa. Slin mynd 6 er svokllu breytistjarna sem jrin er nbli vi. Fr henni streymir breytilegur slvindurinn sem veldur fallegum norurljsum, og gti tt verulegan tt hitasveiflum undanfarinna alda og rsunda samkvmt velekktum kenningum prfessors Henriks Svensmark.

11878975_10207837021626423_5834415388739750727_o

Mynd 6: Slin er breytileg stjarna. Virkni hennar gengur bylgjum. Sveiflurnar eru ratuga, rhundraa og rsunda langar. Jrin er nbli vi essa dagstjrnu.

mynd 7 m sj breytingar heildartgeislun slar fr rinu 1610 til 2014. Eins og sj m, er hn hstu hum sarihluta nliinnar aldar, og n er heildartgeislunin farin a dala aftur. Maunder lgmarki fr 1650-1700 leynir sr ekki.

Breytingin heildartgeislun er reyndar heldur ltil til a skra hitabreytingar undanfari annig a leita arf annarra skringa. Skringin gti legi tfjlubla tti slarljssins og beinast augu vsindamanna n a eim mguleika.

SolarIrradianceReconstructedSince1610 LeanUntil2000 From2001dataFromPMOD (1)

Mynd 7: Heildartgeislun slar hefur aukist jafnt og tt sastliin 400 r samt v sem hnattrn hlnun hefur tt sr sta. N kann virkni slar a fara minnkandi nstu rum.

Breyting heildartgeislun er aeins um 0,2% yfir allt tmabili, en breyting tfjlubla ljsinu (Extreme UltraViolet-EUV) yfir aeins eina 11 ra slsveiflu er um tfld ea 1000 %. Jafnvel tvfalt a eins og sst mynd 8 fr japnsku geimferastofnunni.

11_year_uv_cycles

Mynd 8: 20-fld (2000 %) breyting tfjlublrri tgeislun slar yfir 11 ra tmabil.

Slvirknin hefur minnka hratt sustu rum. Kyrrstaa hefur veri hitastigi undanfarinn hlfan annan ratug. Er a tilviljun a a fer saman? Kannski. Ea, er a merki ess a hmarkinu s n og hlskeii a ganga niur, eins og a geri fyrir 1000, 2000 og 3000 rum eftir nokkurra ratuga lng gri? v hafa msir vsindamenn sp, en fir hlusta. Fari svo, mun a koma ljs innan ratugar.

Samantekt

fyrirsgn var spurt: Loftslagsbreytingar af vldum manna ea nttru, ea kannski hvort tveggja?

tli svari s ekki "hvort tveggja".

urhefur s sem hr ritar gert v skna a skiptingin gti hafa veriveri milli eftirfarinna tta undanfarna ratugi:

  1. Ytri sveiflur sem vru helst breytingar slinni.

  2. Innri sveiflur svo sem breytingar hafstraumum og breytingar hafs/endurskini eins og Pll Bergrsson hefur bent .

  3. Stgandi sem stafar af sfelt meiri losun koltvsringi.

etta er semsagt flki samspil nttrulegra fyrirbra og hrifa losunar manna koltvsringi. Hve miki hver essara riggja tta vegur er mgulegt a segja. Vi getum ess vegna til einfldunar og brabirga sagt er hver ttur valdi svo sem rijungi, en auvita er a bara rkstudd giskun ar til vi vitum betur...

--- --- ---

Jkv hrif aukningar CO2

Ftt er svo me llu illt, a ekki boi nokku gott.

Koltvsringur er ekki eitraur. Hann er undirstaa alls lfs jrinni. n hans yxi ekki grnn gur og matvlaframleisla vri engin. Dralf lti sem ekkert og vst er a vi vrum ekki hr.

Me hjlp slar vinna plnturnar mjlvi og sykur r koltvsringnum og losa fr sr srefni. Lfsandi plantanna er koltvsringur, en okkar lfsandi er srefni. n grnu plantanan vri ekkert srefni og v ekkert dralf.

Aukning koltvsrings andrmsloftinu eykur verulega vaxtarhraa grurs. a hefur mjg jkv hrif matvlaframleislu heimsins. Ekki veitir af.

Hr landi hefur grri fleygt fram undanfrnum rum. Skgarmrk hafa hkka og va m sj sjlfs tr vaxa upp ar sem ur var aun. Vi getum akka a bi hkkuum lofthita og auknum styrk koltvsrings.

slenskir grurhsabndur vita a hgt er a auka framleisluna verulega me v a losa koltvsring inn grurhsin. ess vegana m iulega sj stlgeyma ea strri tanka me koltvsringi fyrir utan grurhsin eins og mynd 9sem tekin var fyrir utan grurhs uppsveitunum. Inni grurhsunum er styrkur koltvsrings tvfaldur til fjrfaldur ess sem er utan eirra.

greenhouse-2


Mynd 9: Geymir me koltvsringi fyrir utan slenskt grurhs.
(Ljsmynd hb)

WoodyFourLevelsOfCO2Enrichment

Mynd 10: Tilraunir hafa veri gerar v skyni a mla vaxtarhraa plantna vi mismunsandi styrk koltvsrings. myndinni er veri a gera tilraunir me furu. Lengst til vinstri er styrkurinn s sami og andrmsloftinu, ea 400 ppm (0,04%). nstu mynd hefur 150 ppm veri btt vi annig a styrkurinn verur 550 ppm. riju myndinni er styrkurinn orinn 700 ppm og eirri fjru 850 ppm, ea meiri en tvfaldur ess sem er andrmsloftinu utandyra. etta kunna plnturnar svo sannarlega a meta og vaxtarhrainn tvfaldast.

Aukinn styrkur koltvsrings og hrri lofthiti hafa gert a a verkum a grur jarar hefur aukist. Matvlaframleisla hungruum heimi hefur af eim skum aukist. Hn er a vera grnni samkvmt gervihnattamyndum. Um a m lesa vefsu NASA sem nefnist Global Garden Gets Greener, en ar er a finna mynd 11.

npp_change_bump_lrg

Mynd 11: Hin grnkandi jr samkvmt vefsu NASA.

Hfum a hugfast a koltvsringur, undirstaa lfs jrinni, er ekki mengun. Magn koltvsrings andrmsloftinu mlist n 0,04%. Munum einnig a vi erum nbli vi stjrnu sem vi kllum sl. Slin veitir okkur birtu og ylsem breytist me sveiflum sem n yfir ratugi, rhundru og rsund. Munum eftir sveiflum Atlantshafinu og Kyrrahafinu. Munum eftir sveiflum tbreislu hafss og breytlegu endurskini. Munum eftir

--- --- ---

Vetrarslstur eru r 22. desember. Slin verur lgst lofti og dagurinn stystur. orlksmessufer slin a hkka lofti og dagurinn a lengjast, ekki muni nema hnufeti fyrst sta. ur en vi vitum af fer vorilmur a finnast lofti, fuglar a syngja, stin blmstrar og vori er komi!

a er v tilefni a fagna. a munum vi gera hinni vagmlu ht Jlunum.

"Fyrsta slarhring fr slstum lengist slargangurinn Reykjavk um 9 sekndur. Annan daginn lengist hann um 27 sekndur og rija daginn um 44 sekndur. etta eru sem sagt "hnufetin" Reykjavk. Akureyri er fyrsta hnufeti 12 sekndur, hi nsta 37 sekndur og hi rija 62 sekndur", stendur grein eftir orstein Smundsson sem birtist Almanaki Hsklans ri 1993. Greinina m lesa hr.

solsetur_2011

Gleileg Jl


Skrr tengdar essari bloggfrslu:

Sasta frsla | Nsta frsla

Höfundur

Ágúst H Bjarnason
Ágúst H Bjarnason

Verkfr. hjá Verkís.
agbjarn-hjá-gmail.com

Audiatur et altera pars

Aðeins málefnalegar athugasemdir, sem eiga ótvíætt við efni viðkomandi pistils, og skrifaðar án skætings og neikvæðni í garð annarra, og að jafnaði undir fullu nafni, verða birtar. 

Um bloggi

Ginnungagap

mislegt

Loftslag

Click to get your own widget

Teljari

free counters

lver

http://metalprices.com/PubCharts/PublicCharts.aspx?metal=al&type=L&weight=t&days=12&size=M&bg=&cs=1011&cid=0

Slin dag:

(Smella mynd)

.

Vinnan mn:

Oluveri dag:

Heimsknir

Flettingar

  • dag (28.6.): 2
  • Sl. slarhring: 20
  • Sl. viku: 91
  • Fr upphafi: 696913

Anna

  • Innlit dag: 2
  • Innlit sl. viku: 72
  • Gestir dag: 2
  • IP-tlur dag: 2

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Jn 2017
S M M F F L
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband